W/Q: Maxamed Axmed Xirsi (Dirir) | Xog-Fur Media
Guri dambas noqday... waddan laba loo qaybiyay oo kala irdhoobay... iyo awood dhaqaale oo caalami ah oo maanta adduunka hormuud u ah. Sidee bay suurtagal u tahay in hal waddan uu intaas oo marxaladood soo maro waqti aan sidaas u sii fogayn? Sidee buu waddan burburay uga soo dhex baxay dambaska isagoo xambaarsan dhaqaalaha ugu weyn Yurub, isla markaana gabaad u noqday malaayiin qaxooti ah?
Maqaalkan waxaan kaga bogan doonnaa safar dheer oo taariikhi ah: Taariikhda Jarmalka, laga soo bilaabo xilligii ka horreeyay Hitler, burburkii, kala qaybsanaantii, illaa xaaladda siyaasadeed, dhaqaale, bulsho iyo qaxooti ee waqti xaadirkan.
1. Jarmalka Ka Hor Hitler: Jamhuuriyaddii Weimar (1918-1933)
Bilaawgii qarnigii 20-aad, Jarmalku wuxuu ahaa boqortooyo awood badan. Laakiin Dagaalkii Koowaad ee Adduunka (1914-1918) ayaa wax walba beddelay. Jarmalku wuu jabay, waxaana lagu soo rogay heshiiskii adkaa ee 'Versailles', kaas oo Jarmalka dhabarka ka jebiyay, laguna ganaaxay lacago aad u farabadan, dhul badanna laga qaatay.
Halkaas waxaa ka dhalatay waxa taariikhda loogu yeero Jamhuuriyaddii Weimar. Xilligan wuxuu ahaa mid ay isku dhex jireen xorriyad bulsho iyo burbur dhaqaale oo la yaab leh. Dhaqaaluhu wuxuu u burburay si aan horay loo arag. Sanadkii 1923-kii, waxaa dhacay sicir barar waali ah (Hyperinflation). Qiyaas, dadku waxay lacagta ku qaadan jireen gaari-gacan (Kariyoone) si ay ugu soo iibsadaan hal xabbo oo rooti ah! Lacagta Jarmalka ee 'Mark' qiimaheedu wuxuu noqday qashin la iska tuuro, carruurtuna waxay ku ciyaari jireen xirmooyin lacag ah.
Burburkaas dhaqaale iyo shaqo la'aantii baahsanayd waxay keentay in bulshada Jarmalku ay quustaan, kalsoonidiina kala noqdaan dowladdooda. Niyad-jabkan bulsho wuxuu abuuray jawi u sahlay in xisbiyo xagjir ah ay soo baxaan—waana halka uu ka soo dhex muuqday Adolf Hitler iyo xisbigiisii Naasiga (Nazi).
2. Xilligii Madoobaa ee Hitler iyo Dagaalkii 2-aad ee Adduunka (1933-1945)
Sanadkii 1933, Adolf Hitler ayaa loo magacaabay hoggaamiyaha Jarmalka (Chancellor). Wuxuu shacabka u ballanqaaday inuu soo celin doono sharaftii Jarmalka, shaqo abuur sameyn doono, dhaqaalahana soo nooleyn doono. Markii hore, wuxuu dhisay waddooyin waaweyn, wuxuuna yareeyay shaqo la'aanta, taas oo kasbatay taageerada in badan oo shacabka ah.
Laakiin wuxuu sidoo kale dhisay nidaam kali-talisnimo oo arxan daran. Wuxuu baabi'iyay xisbiyadii mucaaradka, wuxuu caburiyay saxaafadda, wuxuuna faafiyay naceyb ka dhan ah Yahuudda iyo dadyowga kale ee laga tirada badan yahay.
Hitler siyaasaddiisa ballaarinta dhulka waxay horseedday Dagaalkii Labaad ee Adduunka 1939-kii, kaas oo ahaa kii ugu dhiigga badnaa taariikhda aadanaha. Waxaa intaas wehliyay xasuuqii fooshaxumaa ee Holocaust, halkaas oo malaayiin dad ah si nidaamsan loo dilay.
Dhammaadkii Dagaalka 1945, Jarmalku isagaa gubtay. Magaalooyinkii waaweynaa sida Berlin, Dresden iyo Hamburg waxay noqdeen dhul lala simay. In ka badan 7 milyan oo Jarmal ah ayaa ku dhintay dagaalka. Xilligaas, dadka Jarmalku waxay ugu yeeraan "Stunde Null" ama (Saacaddii Eber), oo ka dhigan eber in wax walba dib looga bilaabo.
3. Kala Qaybintii iyo Dagaalkii Qabowbaa (1945-1989)
Kadib jabkii Hitler, quwadihii ku guuleystay dagaalka (Mareykanka, Ingiriiska, Faransiiska, iyo Midowga Soofiyeeti) waxay Jarmalka u qaybiyeen laba dhinac:
Dhinaca Galbeedka (West Germany): Oo ay maamulayeen xulafada reer Galbeedka, waxay raaceen nidaamka hantiwadaagga (Capitalism) iyo dimuqraadiyadda. Iyagoo kaashanaya qorshihii Mareykanka ee 'Marshall Plan', Jarmalka Galbeed wuxuu sameeyay "Mucjisadii Dhaqaalaha" (Wirtschaftswunder). Dhismayaashii dib ayaa loo taagay, warshadihii waa la kiciyay, dadkuna noloshoodii si degdeg ah ayay u soo roonaatay.
Dhinaca Bariga (East Germany): Oo uu maamulayay Midowga Soofiyeeti, waxay raaceen nidaamka Shuuciyadda (Communism). Dhaqaaluhu wuu liitay, shacabkana waa la caburin jiray, waxaana si ba'an u basaasi jiray sirdoonka caanka ah ee loo yaqaanay Stasi.
Sanadkii 1961, si loo joojiyo dadka ka qaxaya Bariga ee u cararaya Galbeedka, dowladdii Bariga waxay dhistay Gidaarkii Berlin (Berlin Wall). Gidaarkan wuxuu calaamad u noqday kala qaybsanaanta adduunka. Qoysas ayaa la kala qaybiyay, dad badanna way ku dhinteen iyagoo isku dayaya inay u boodaan dhinaca xorta ah ee Galbeedka.
4. Burburkii Gidaarka iyo Mideyntii Jarmalka (1989-1990)
Dhamaadkii 1980-meeyadii, dabayshii isbeddelka ayaa ku dhufatay waddamadii shuuciga ahaa. Cadaadis bulsho oo gudaha ah iyo dibadbaxyo nabadeed oo ka dhacay Jarmalka Bari ayaa horseeday dhacdo adduunka ka yaabisay.
Habeenkii 9-kii November, 1989, Gidaarkii Berlin waa la dumiyay. Daaqaadii iyo ilmadu way isku darsameen markii dadkii Jarmalka ee in ka badan 28 sano kala xirnaa ay isku duubmeen.
Sanadkii 1990, Jarmalku si rasmi ah ayuu dib ugu midoobay. Balse, mideyntan caqabado dhaqaale ayay lahayd. Jarmalka Galbeed oo qani ahaa ayaa ku qasbanaaday inuu balaayiin doollar geliyo dib u dhiska Jarmalka Bari oo dhaqaale ahaan aad uga dambeeyay. Caqabadahaas dhaqan iyo dhaqaale ilaa maanta raadkooda waa la dareemaa qaybo ka mid ah dalka.
5. Dhaqaalaha iyo Siyaasadda Jarmalka ee Waqti Xaadirkan
Haddaba aynu u soo laabano maanta. Jarmalku waa awoodda dhaqaale ee ugu weyn qaaradda Yurub, waana waddanka saddexaad ee ugu dhaqaalaha weyn adduunka. Waa xudunta wax soo saarka wershadaha ee caalamka, laga bilaabo baabuurta sumcadda leh sida Mercedes-Benz, BMW, iyo Volkswagen, illaa qalabka caafimaadka iyo tiknoolajiyadda casriga ah.
Dhinaca siyaasadda, Jarmalku waa udub dhexaadka Midowga Yurub (EU). Isku dheelitirka iyo xasilloonida siyaasadeed ayaa lagu yaqaanaa. Waxaa tusaale u ah in ra'iisul wasaare Angela Merkel ay xukunka haysay muddo 16 sano ah, iyadoo dalka ka saartay xiisado badan oo caalami ah. Maanta waxaa hoggaamiya Olaf Scholz, xilli adduunka ay ka jiraan xiisado waaweyn, sida dagaalka Yukreyn, kaas oo Jarmalka ku qasbay inuu wax ka beddelo siyaasadiisii milatari iyo tiisii tamarta oo horey ugu tiirsanayd gaaska Ruushka.
6. Arrimaha Bulshada, Qaxootiga iyo Mustaqbalka
Taariikhda Jarmalku ma ahan kaliya siyaasad iyo dhaqaale; waa taariikh bini'aadanimo. Jarmalku wuxuu wajahayaa caqabad weyn: bulshada oo gaboobeysa. Si dhaqaalahoodu u sii socdo, waxay u baahan yihiin shaqaale cusub, dhalinyaro ah, oo bannaanka ka yimaada.
Tani waxay ina geyneysaa qodobka qaxootiga iyo soogalootiga. Sanadkii 2015, markii dagaalka Suuriya uu xumaaday, malaayiin qaxooti ah ayaa u soo qulqulay Yurub. Halka waddamo badan ay xuduudahooda xireen, Jarmalku oo ay hoggaaminaysay Angela Merkel ayaa qaatay go'aan taariikhi ah. Waxay tiri weedheeda caanka ah: "Wir schaffen das" (Waan ka gudbi karnaa / Waan xallin karnaa). Jarmalku wuxuu soo dhoweeyay in ka badan hal milyan oo qaxooti ah, badankooduna ay ahaayeen Suuriyaan, Ciraaqiyiin iyo Afgaanistaan—waxaana ku jiray Soomaali badan oo nolol cusub ka helay.
Arhintani laba waji ayay lahayd. Dhinaca wanaagsan, qaxooti badan ayaa luuqadda bartay, shaqooyin galay, canshuurna bixiya, iyagoo buuxinaya boosaskii bannaanaa ee suuqa shaqada. Dhanka kale, soo dhoweyntan waxay dhalisay caqabado is-dhexgalka bulshada (Integration) ah, waxaana kordhay taageerada xisbiyada midigta-fog (Far-right) sida AfD oo si weyn uga soo horjeeda soogalootiga.
Ugu dambayntii, sanadkii 2022, markii dagaalka Yukreyn bilowday, Jarmalku wuxuu mar kale albaabadiisa u furay in ka badan hal milyan oo qaxooti Yukreeniyaan ah. Maanta, Jarmalku waa bulsho aad u kala duwan (Multicultural society). Magaalooyinka sida Berlin iyo Frankfurt, waxaad ku arkaysaa dad ka kala yimid daafaha dunida oo wada nool.
Gunaanad
Jarmalku wuxuu ina tusayaa cashar nolosha ah. Waddan isaga dambas iska dhigay nidaam kalitalis iyo midab-takoor dartiis, oo waddamo shisheeye u taliyeen labana loo qaybiyay, ayaa awooday inuu dambaska iska jafjafaa. Waxay dhiseen dhaqaale, waxay difaaceen dimuqraadiyad, maantana waxay bixiyaan gabaadka ugu weyn ee qaxootiga adduunka u baahan nabadgelyo.
Dabcan, dhibaatooyin iyo caqabado wali waa ay jiraan, laakiin safarka Jarmalku waa mid ka mid ah kuwa ugu cajiibsan ee taariikhda aadanaha casriga ah.
Haddii aad ka heshay macluumaadkan taariikhiga ah, fadlan la wadaag asxaabtaada kana mid noqo akhristayaasha joogtada ah ee Xog-Fur Media si aad u hesho xogo iyo falanqayn qoto dheer. Fikirkaaga noogu reeb qaybta faallooyinka!